Tjalie Robinson:
Javamens in Cyberspace

Jakarta, tot 1 april 2024 de hoofdstad van Indonesië, ligt aan de monding van de Ciliwung in de provincie West-Java op het eiland Java in Indonesië. Tot 1527 heette het Sunda Kelapa, tot 1642 Djayakêta of Jacatra, tot 1942 Batavia en daarna Djakarta, sinds de eerste Indonesische spellingwet van 1967 geschreven als Jakarta. De stad werd in 2025 met z’n 42 miljoen inwoners door de Verenigde Naties aangewezen als de grootste metropool ter wereld.

Coen

Jan Pietserszn Coen (Hoorn 1587 – Batavia 1629) was achtereenvolgens Opperkoopman, Factorijhoofd en Boekhouder-Generaal bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), een particuliere handelsmaatschappij uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in Europa. Vanaf 1617 tot aan zijn dood was hij de 4^e Gouverneur-Generaal over alle ‘bezittingen’ van de VOC buiten de Republiek.

Daendels

Herman Willem Daendels (Hattem Nederland 1762 – Elmina West-Afrika 1818) werd door Lodewijk Napoleon Koning van Holland, benoemd tot Gouverneur-Generaal van  Nederlands-Indië (1807-1810) en door Willem I Koning van Nederland, tot Gouverneur-Generaal van Nederlandse koloniën in West-Afrika (1815 – 1818).

Jean Gelman Taylor

Jean Gelman Taylor The social world of Batavia (1983), vertaald als Smeltkroes Batavia. Europeanen en Indo-Europeanen in de Nederlandse vestigingen in Azië. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1988

Francio Guadeloupe

Francio Guadeloupe, Paul van der Laar, Liane van der Linden (red.) Rotterdam, een postkoloniale stad in beweging. Amsterdam, Boom, 2020
zie ook: Francio Guadeloupe  Wat is onze politieke horizon lezing voor Keti Koti 2022

Anak Betawie

Tjalie Robinson ‘Anak Betawie’ in: Oriëntatie nr 27 december 1949, 7-16

‘Piekerans van een straatslijper’

‘Piekerans van een straatslijper’ was van 18 april 1951 tot 4 februari 1956 een wekelijkse column in het Nederlandstalige dagblad Nieuwsgier in Jakarta, ondertekend door Tjalie Robinson, een pseudoniem van Jan Boon. De column verscheen van 26 april 1951 – 18 december 1954 ook in het Nederlandstalige dagblad de Vrije Pers in Surabaya en van 29 januari – 17 september 1955 in het Nederlandstalige dagblad Het Nieuwsblad voor Sumatra in Medan.
85 van de tenminste 214 afleveringen van de column zijn later door Boon geselecteerd voor gelijknamige bundels, die in 1954, 1955 en 1965 verschenen. Postuum verscheen Piekeren in Nederland door Tjalie Robinson in de Moesson -reeks van Uitgeverij Tjalie Robinson B.V. in Den Haag; deze uitgave bevatte nog eens 31 ‘Piekerans’, gepubliceerd in de Vrije Pers tussen februari 1953 en februari 1955, geselecteerd door Lilian Ducelle.

Jan Boon

Jan Johannes Theodorus Boon werd op 10 januari 1911 in Nijmegen geboren en overleed op 24 april 1974 in Den Haag. Van juni 1911 tot mei 1954 woonde, werkte en zwierf hij rond in Indië en Indonesië, daarna in Nederland, de VS en weer in Nederland. Vanaf 1936 schreef hij in allerlei periodieken, anoniem en onder allerlei pseudoniemen, waarvan Oom Jan, Jan Pennaert, Jan Pen(n), Vincent Mahieu en Tjalie Robinson de bekendste zijn. Vanaf 1958 werd Tjalie Robinson zijn heteroniem en zijn tijdschrift Tong Tong zijn thuisbasis.

Betawie

Als baby van drie maanden ging Jan Boon met zijn ouders mee terug naar Indië, ‘waar hij […] zijn leven met grote vreugde sleet in twaalf ambachten en dertien ongelukken van Sabang tot Kupang en van Kroë tot Saparua. Djakarta was het “honk”van waaruit hij zijn zwerftochten ondernam, of zoals hij zelf zegt: “de hand die met mij speelde als een jojo” in: flaptekst Tjalie Robinson Piekerans van een straatslijper 3e druk Bandung, Masa Baru, [25 maart 1955].

Het vriendje van de rups

Vincent Mahieu ‘Het vriendje van de rups’ in: Tjies [2^e, ingrijpend herziene, druk] Den Haag, Leopold, 1958 p 5-9

De school van Multatuli’s

Tjalie Robinson ‘De school van Multatuli’s (I)’ in: Nieuwsgier 4 juli 1953, 3

Straat

Tjalie Robinson ‘Anak Betawie’ in: Oriëntatie nr 27, december 1949, 8-12

Tjalies thuiskomst

Rogier Boon ‘Tjalies thuiskomst’ in: Tong Tong 15 augustus 1974, 4

Pak van Sjaalman

Edy Seriese ‘Het Pak van Sjaalman: een kijk op Indische letteren. Een gesproken column voor Indische letteren d.d. 11 september 2009’ in: Indische letteren 25 (2010), 185-189

mindset

Tjalie Robinson ‘Anak Betawie’ in: Oriëntatie 27, december 1949, 9

Edward Said

Edward Wadie Said (Jerusalem 1935 – New York 2003
Culture and imperialism  (1993), vertaald als Cultuur & imperialisme Amsterdam, Atlas, 1994
Orientalism (1978), vertaald als Oriëntalisme, herdrukt als Paradigma-reeks 1 Amsterdam, De Groene Amsterdammer, 2022

Morgenland

Edy Seriese ‘Starring: Morgenland! The life and work of Jan Johannes Theodorus Boon (1911-1974)’ in: Unhinging the national framework. Perspectives on transnational life writing. Babs Boter, Marleen Rensen, Giles Scott-Smith (ed.) Amsterdam, Sidestone Press, 2020, CLUE+/VU volume 5, 163-178

genres

‘Tjalie Robinson heeft met grote zorg een eerste selectie samengesteld, waarin geen genre vergeten is’ in: de opeenvolgende advertenties die vanaf 17 november 1953 in Nieuwsgier en de Vrije Pers verschenen om lezers van de krant de gelegenheid te geven de bundel per voorintekening te kopen.

Tjies Een bundel Vertellingen

Vincent Mahieu Tjies Een bundel Vertellingen Bandung – Amsterdam, Gambir, [z.j.], met hardcover en rijstpapieren omslag. De eerste oplage verscheen in februari 1954, maar ging volgens Tjalie ‘bijna geheel’ verloren ‘in het tumult der veranderingen in Indonesië’ (T.R. ‘Tong Tong Vertelt’ In: Tong Tong 15 december 1968, 4-5).
De 2^e oplage met softcover en papieren omslag verscheen in Bandung op 25 december 1955 bij uitgeverij Gambir, Bandung – Amsterdam, verzorgd door uitgeverij Masa Baru, voorheen Nix en Co.
In 1958 verscheen bij H.P. Leopolds Uitgeversmij N.V. in Den Haag de eerste druk van Tjies Vertellingen, een ingrijpend herziene 2e druk van Tjies Een bundel Vertellingen 1954.
Tjoek Vertellingen verscheen in Den Haag, H.P. Leopolds Uitgeversmij N.V., 1960.

Piekerans van een straatslijper

Tjalie Robinson Piekerans van een straatslijper verscheen in maart 1954 in Djakarta en Soerabaja, in eigen beheer, gedrukt bij Kolff en Co in Djakarta, in drie varianten voor respectievelijk de lezers van Nieuwsgier en de Vrije Pers en de boekhandel, in een oplage van 2500 exemplaren. De oplage was binnen 12 dagen uitverkocht.

oriëntatie

In 1948 debuteerde Boon in het literaire domein. In februari als Tjalie Robinson met de opmerkelijke boekrecensie  ‘Zo’n boek’ in: Oriëntatie nr 5, februari 1948, 57-59; en een maand later als Vincent Mahieu met de vertelling ‘Oom David’ in: Oriëntatie nr 6, maart 1948, 4-11

Anwar, Idrus en Balfas

Drie literatoren uit de zogenoemde ‘Angkatan 45′, de generatie die de vrijheidsoorlog gevoerd had en met wie Boon vanaf 1947 bevriend was:
Charil Anwar (Medan 1922 – Jakarta 28 april 1949), was dichter en schrijver. Hij  onderscheidde zich van zijn generatiegenoten door westerse literatuur als inspiratiebron te (willen) blijven gebruiken. Zijn sterfdag 28 april is in Indonesië uitgeroepen tot Nationale Dag van de Literatuur. Zijn bekendste gedicht Semangat is onder de latere titel Aku op initiatief van de Stichting Tegen-Beeld als muurgedicht te lezen aan de zijgevel van het pand Kernstraat 17a in Leiden.
Idrus (Padang 12 september 1921 – Padang 18 mei 1979) was schrijver van korte verhalen en novellen, en literatuurcriticus. Hij werd fameus door zijn korte verhaal Surabaya (1946), door Balfas in ‘Modern Indonesian Literature in Brief’ (Leiden 1976) beschreven als ‘waarschijnlijk de enige satire op de Indonesische revolutie’. Met Balfas en de criticus H.B. Jassin vormde hij de redactie van het tijdschrift Kisah Bunganan Tjerita2 Pendek, maandblad voor korte verhalen in Jakarta (1953-1954)
M. (Muhammad Salim) Balfas (Batavia 25 december 1922 – Jakarta 5 juni 1975) was journalist, dichter en later ook schrijver van essays en korte verhalen en een biografie over Dr Tjipto Mangunkusomo.  Met Idrus en H.B. Jassin vormde hij de redactie van het maandblad Kisah.

Kisah: Bulanan Tjerita2 Pendek

Kisah: Maandblad voor korte verhalen werd in juli 1953 opgericht door de criticus H.B. Jassin die met Idrus en M. Balfas de redactie vormde, met als doel maandelijks 10 tot 15 nieuwe kortverhalen te publiceren. In het tweede nummer van dat tijdschrift publiceerde Boon ‘De maaltijd’, vertaald door M. Balfas als ‘Santapan’ (Kisah, augustus 1953). De vertelling werd in februari 1954 met drie andere tot beste kortverhaal uitgeroepen en bekroond met een prijs van 200 Rupia.
Dertien teksten uit de eerste jaargang van Kisah werden met een voorwoord van hoofdredacteur H.B. Jassin gebundeld in Kisah: 13 tjeritera indonesia. Djakarta, N.V. Koninklijke Boekhandel en Drukkerij G.Kolff & Co, 23 januari 1955; ook ‘Santapan’ van Vincent Mahieu werd daarin opgenomen.

Een aantal kortverhalen uit het tijdschrift Kisah verscheen in Nieuwsgier in het Nederlands vertaald door Willem Mooyman. De Nederlandse vertaling van de bundel Kisah verscheen in juni 1955 onder de titel Kisah: 13 indonesische korte verhalen, inclusief de ‘Inleiding’ van H.B. Jassin en aangevuld met ‘Aantekeningen van de vertaler’ door Willem Mooyman  plus een woordenlijstje Indonesisch – Nederlands (Djakarta, N.V. Koninklijke Boekhandel en Drukkerij G. Kolff & Co).
De vertelling ‘Santapan’ ontbreekt in deze bundel.

‘Tanah Abang Barat 30 pav’.

Ongedateerde brief aan Rob Nieuwenhuys [uit begin 1953], ondertekend met ‘Jan’ in: Literatuurmuseum, collectie Rob Nieuwenhuys.

de boot naar Holland

SS Johan van Oldenbarneveldt werd in 1929 in Amsterdam gebouwd als luxepassagierschip voor de Stoomvaart Maatschappij Nederland. In WO II werd het ingezet als vrachtschip en tijdens de Indonesische vrijheidsoorlog als troepenschip. Sinds 1950 voer het landverhuizers van Nederland naar Australië en nam dan op de terugreis ‘repatrianten’ uit Indonesië mee naar Nederland. Op 22 mei 1954 kwam het schip vanuit  Sydney via Surabaya in Jakarta aan en arriveerde op 19 juni in Amsterdam waar het gezin Boon embarkeerde.

de Piekerans

De 1^e druk van deel 1 van de Piekerans was in maart 1954 binnen 12 dagen uitverkocht. De tweede druk kwam in augustus 1954 uit bij Masa Baru in Bandung, voorzien van een in horror vacui uitgevoerde tekening op een papieren omslag in rood en beige,  en werd tot 1956 gevolgd door nog eens vier herdrukken. De 7^e druk verscheen in Den Haag bij Gambir Uitgeverij voor Oost en West, zj.
Piekerans van een straatslijper II verscheen, voorzien van een tekening van Boon in horror vacui op een papieren omslag in rood en beige in april 1955 bij Masa Baru in Bandung, gevolgd door tenminste vier herdrukken. De 8^e druk verscheen in juli 1961 in Den Haag bij Gambir Uitgeverij voor Oost en West.
De column ‘Piekerans van een straatslijper’ bleef tot februari 1956 in Nieuwsgier verschijnen.

Onze onofficiële beschermheilige 

‘Onze onofficiële beschermheilige/Hij trotseerde alle verandering……’ in: Nieuwsgier 9 maart 1951, 3, een anonieme tekst die aan Jan Boon kan worden toegeschreven mede vanwege de slotzin: ‘Tjalie Robinson heeft gelijk, de “Anak Betawie” verandert niet’.

Tjalieclopedie

De Tjalieclopedie is opgenomen in het onvolprezen editieprogramma eLaborate van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis en Cultuur van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (KNAW). Hier zullen binnenkort nagenoeg alle (literaire) teksten die Jan Boon tussen mei 1936 en februari 1958 publiceerde doorzoekbaar zijn en ontsloten op tenminste 12 metadata.

De Tjalieclopedie is nog niet openbaar toegankelijk.

Colofon

Over de noodzaak om de gedachtewisseling over ons gemeenschappelijke, koloniale verleden en heden in gedekoloniseerde taal en tekens te voeren zie o.m.:

Wayne Modest en Wendeline Flores met Haria Obata Onze koloniale erfenis. Lannoo, Wereldmueum Amsterdam, 2023, Amsterdam

Woorden doen er toe. Een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector/Words Matter. An unfinished Guide tot Word Choices in the Cultural Sector. Wereldmuseum, Work in Progress dl 1, 2022 Woorden doen ertoe/Words matter